การประเมินความเสี่ยงอัคคีภัยและการจัดการ
ขั้นตอน 5 ขั้นของการประเมินความเสี่ยงอัคคีภัย
ระบุ ประเมิน ควบคุม และทบทวน เพื่อป้องกันเพลิงไหม้และลดผลกระทบ
- ขั้นที่ 1 ระบุอันตราย – สารไวไฟ อุปกรณ์ไฟฟ้าบกพร่องหรือโหลดเกิน งานที่เกิดความร้อน/ประกายไฟ สารเคมีอันตรายและก๊าซอัด แรงเสียดทานและความร้อนจากเครื่องจักร การสูบบุหรี่/เปลวไฟ ความสะอาดไม่ดีและขยะติดไฟ และแหล่งภายนอก เช่น ฟ้าผ่าและไฟฟ้าสถิต
- ขั้นที่ 2 ประเมินความเสี่ยง – พิจารณาโอกาสเกิด (Likelihood) ระดับ 1–5 และความรุนแรง (Consequence) ระดับ 1–5
- ขั้นที่ 3 กำหนดระดับความเสี่ยง – ใช้ตารางเมทริกซ์รวมโอกาสกับความรุนแรง แบ่งเป็น Low (ยอมรับได้), Medium (ควรปรับปรุง), High (ต้องดำเนินการ) และ Extreme (ต้องจัดการทันที)
- ขั้นที่ 4 มาตรการควบคุม – Elimination (กำจัดอันตราย), Substitution (ทดแทนด้วยสิ่งปลอดภัยกว่า), Engineering Controls (ระบบตรวจจับ สปริงเกลอร์ ระบายอากาศ), Administrative Controls (ขั้นตอนและการฝึกอบรม) และ PPE
- ขั้นที่ 5 ทบทวนและติดตาม – ตรวจสอบเป็นระยะ ติดตามการเปลี่ยนแปลง ฝึกอบรมต่อเนื่อง และปรับปรุงการประเมินเป็นประจำ
การประเมินความเสี่ยงอัคคีภัย เป็นขั้นตอนที่เป็นระบบ สามารถนำไปประยุกต์ใช้ในการบริหารโครงการก่อสร้าง บริหารความเสี่ยงด้านการเงิน เป็นต้น โดยข้อสำคัญเราต้องสามารถแยกแยะว่ามีความเสี่ยงอะไรบ้างในด้านนั้นๆ
การบริหารความเสี่ยงเพื่อป้องกันการเกิดเพลิงไหม้อาศัยหลักการบริหารความเสี่ยง (Risk Management) โดยแบ่งเป็นขั้นตอนและการดำเนินงานที่สำคัญ ดังนี้
1. การบ่งชี้ความเสี่ยง (Risk Identification)
- สำรวจจุดเสี่ยงทางไฟฟ้า: เช่น สายไฟชำรุด ฉนวนกรอบแตก การใช้ปลั๊กพ่วงเกินกำลัง หรือตู้ควบคุมไฟฟ้าไม่ได้มาตรฐาน
- สำรวจแหล่งกำเนิดความร้อนและประกายไฟ: เช่น งานเชื่อม ตัด เจียร (Hot Work) การจุดธูปเทียน ทิ้งก้นบุหรี่ไม่เป็นที่ หรือความร้อนจากเครื่องจักร
- ตรวจสอบการจัดเก็บสารไวไฟ: เช่น สี ทินเนอร์ น้ำมัน แก๊ส หรือสารเคมีอันตรายที่จัดเก็บไม่เป็นสัดส่วนหรือไม่ห่างจากแหล่งความร้อน
2.การประเมินและวิเคราะห์ความเสี่ยง (Risk Assessment)
- วิเคราะห์องค์ประกอบการเกิดเพลิง (Fire Triangle/Tetrahedron): ตรวจสอบว่าในพื้นที่ มีการสะสมของเชื้อเพลิง ความร้อน และออกซิเจน พร้อมด้วยปฏิกิริยาลูกโซ่มากน้อยเพียงใด
- ประเมินผลกระทบและความน่าจะเป็น: คำนึงถึงความเสียหายต่อชีวิต ทรัพย์สิน และการหยุดชะงักของการดำเนินงาน
3.การจัดการและความคุมความเสี่ยง (Risk Control & Mitigation)
- มาตรการทางวิศวกรรม (Engineering Controls):
- ติดตั้งระบบตรวจจับควันและความร้อน เช่น มาตรฐาน NFPA 72
- ติดตั้งระบบดับเพลิงอัตโนมัติ เช่น สปริงเกอร์ (Sprinkler)
- จัดทำแนวกันไฟ ผนังทนไฟ และช่องทางหนีไฟที่ได้มาตรฐานตามกฎหมายควบคุมอาคาร
- มาตรการเชิงบริหารจัดการ (Administrative Controls):
- กำหนดนโยบายและมาตรการควบคุมงานอันตราย เช่น ออกใบอนุญาตทำงานร้อน (Hot Work Permit) และจัดให้มีผู้เฝ้าระวังไฟ (Fire Watch)
- อบรมพนักงานให้มีความรู้พื้นฐานในการระงับอัคคีภัยและการใช้ถังดับเพลิง
- จัดทำแผนฉุกเฉินและซ้อมอพยพหนีไฟประจำปี
- การใช้อุปกรณ์ป้องกัน (Personal Protective Equipment – PPE):
- เตรียมอุปกรณ์ฉุกเฉิน เช่น ไฟฉาย LED หน้ากากกรองควัน หรือผ้าห่มกันไฟไว้ในจุดที่เข้าถึงง่าย
4.การติดตามและทบทวน (Monitoring & Review)
- ตรวจสอบถังดับเพลิงและระบบแจ้งเหตุเพลิงไหม้เป็นประจำทุกเดือน
- ตรวจสอบระบบไฟฟ้าและเครื่องจักรโดยช่างผู้เชี่ยวชาญตามรอบเวลาที่กำหนด
- ทบทวนแผนบริหารความเสี่ยงและปรับปรุงมาตรการให้ทันสมัยอยู่เสมอ
การใช้ Risk Matrix (ตารางวิเคราะห์ความเสี่ยง) ในบริบทของการป้องกันเพลิงไหม้ คือการนำโอกาสที่จะเกิดไฟไหม้ มาคูณกับความรุนแรงของผลกระทบ เพื่อจัดลำดับความสำคัญว่าจุดไหนเสี่ยงอันตรายที่สุดและต้องแก้ไขก่อน โดยมีขั้นตอนการใช้งานดังนี้
ขั้นตอนที่ 1: กำหนดเกณฑ์คะแนน (Rating Scale)
โดยทั่วไปจะใช้ตารางขนาด 3×3 หรือ 5×5 แบ่งออกเป็น 2 แกนหลัก
- แกนประเมินโอกาสเกิด (Likelihood / Probability)
- 1 คะแนน (ต่ำมาก): โอกาสเกิดน้อยมาก เช่น ตู้ไฟระบบปิด มีการตรวจเช็กโดยวิศวกรทุกเดือน
- 2 คะแนน (ต่ำ): เกิดขึ้นได้ยาก แต่เคยมีประวัติในอดีตนานมาแล้ว
- 3 คะแนน (ปานกลาง): มีโอกาสเกิดเป็นระยะ เช่น มีการทำงานอ๊อกเชื่อมเหล็กในพื้นที่สัปดาห์ละครั้ง
- 4 คะแนน (สูง): เกิดขึ้นได้ง่าย เช่น มีคราบน้ำมันซึมใกล้สายไฟชำรุด
- 5 คะแนน (สูงมาก): เกิดขึ้นเกือบตลอดเวลา เช่น มีการสูบบุหรี่ในคลังจัดเก็บสารเคมีไวไฟ
- แกนประเมินความรุนแรง (Severity / Impact)
- 1 คะแนน (เล็กน้อย): ดับได้ทันทีด้วยถังดับเพลิง ทรัพย์สินเสียหายเล็กน้อย ไม่มีใครบาดเจ็บ
- 2 คะแนน (ปานกลาง): เพลิงไหม้จำกัดวงเฉพาะจุด บาดเจ็บเล็กน้อย (ปฐมพยาบาลได้)
- 3 คะแนน (รุนแรง): เพลิงไหม้ลามระดับห้อง/แผนก มีผู้บาดเจ็บต้องเข้าโรงพยาบาล ธุรกิจหยุดชะงักชั่วคราว
- 4 คะแนน (รุนแรงมาก): เพลิงไหม้ลามทั้งชั้นอาคาร มีผู้บาดเจ็บสาหัส หรือมีผู้เสียชีวิต 1 คน
- 5 คะแนน (วิกฤต): อาคารเสียหายถล่มทั้งหมด มีผู้เสียชีวิตหลายคน หรือธุรกิจต้องปิดตัวลง
ขั้นตอนที่ 2: คำนวณค่าระดับความเสี่ยง (Risk Score)
ใช้วิชาคณิตศาสตร์ง่ายๆ คือ ระดับความเสี่ยง (Risk) = โอกาสเกิด (Likelihood) x ความรุนแรง (Severity)
ตัวอย่างหน้าตาของตาราง Risk Matrix (5×5)
| โอกาส / ความรุนแรง | 1 (เล็กน้อย) | 2 (ปานกลาง) | 3 (รุนแรง) | 4 (รุนแรงมาก) | 5 (วิกฤต) |
| 5 (สูงมาก) | 5 | 10 | 15 | 20 | 25 |
| 4 (สูง) | 4 | 8 | 12 | 16 | 20 |
| 3 (ปานกลาง) | 3 | 6 | 9 | 12 | 15 |
| 2 (ต่ำ) | 2 | 4 | 6 | 8 | 10 |
| 1 (ต่ำมาก) | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
- แถบสีเขียว (1-4 คะแนน) = ความเสี่ยงต่ำ: ยอมรับได้ แต่ต้องควบคุมดูแลตามปกติ
- แถบสีเหลือง (5-12 คะแนน) = ความเสี่ยงปานกลาง: ต้องกำหนดมาตรการป้องกันเพิ่มเติม และคอยเฝ้าระวัง
- แถบสีแดง (15-25 คะแนน) = ความเสี่ยงสูง/วิกฤต: ยอมรับไม่ได้เด็ดขาด! ต้องหยุดกิจกรรมนั้นทันทีเพื่อแก้ไข หรือติดตั้งระบบดับเพลิงเพื่อลดโอกาสเกิดและความรุนแรงโดยด่วน
ขั้นตอนที่ 3: ตัวอย่างการประยุกต์ใช้ในหน้างานจริง
- กรณีศึกษาที่ 1: ห้องเก็บถังแก๊สหุงต้มหลังร้านอาหาร
- วิเคราะห์: มีแก๊สอยู่ตลอดเวลา แต่อยู่ในห้องปิดมิดชิด (โอกาสเกิด = 2) แต่ถ้าเกิดระเบิดขึ้นมา ร้านอาจจะพังทั้งร้านและคนในร้านบาดเจ็บสาหัส (ความรุนแรง = 4)
- คำนวณ: 2 × 4 = 8 คะแนน (ความเสี่ยงปานกลาง – สีเหลือง) à แนวทางแก้ไข: ติดตั้งเครื่องตรวจจับแก๊สรั่ว (Gas Detector) เพิ่มเติมเพื่อความปลอดภัย
- กรณีศึกษาที่ 2: คนงานแอบสูบบุหรี่ในคลังเก็บกระดาษ/กล่องลูกฟูก
- วิเคราะห์: คนงานแอบสูบเป็นประจำ (โอกาสเกิด = 5) และกระดาษเป็นเชื้อเพลิงชั้นดี ไฟลามคลังสินค้าวอดวายได้ในพริบตา (ความรุนแรง = 4)
- คำนวณ: 5 × 4 = 20 คะแนน (ความเสี่ยงสูงวิกฤต – สีแดง) à แนวทางแก้ไข: ต้องสั่งหยุดพฤติกรรมทันที ทำห้องสูบบุหรี่แยกเฉพาะ ติดป้ายปรับเงิน และติดตั้งสปริงเกอร์ดับเพลิงเหนือคลังสินค้า
ประโยชน์ของการบริหารความเสี่ยงในการป้องกันการเกิดเพลิงไหม้ มีความสำคัญทั้งในแง่ของกฎหมาย มิติการเงิน และความปลอดภัยของชีวิต โดยสรุปได้ดังนี้
1. ด้านการปกป้องชีวิตและทรัพย์สิน (Life & Asset Protection)
- ลดความสูญเสียทางกายภาพ: ป้องกันและลดโอกาสการบาดเจ็บหรือเสียชีวิตของพนักงานและผู้อยู่อาศัย รวมถึงปกป้องโครงสร้างอาคาร เครื่องจักร และสินค้าไม่ให้เสียหายจากไฟและควัน
- รักษาความต่อเนื่องทางธุรกิจ (Business Continuity): ช่วยให้อพยพและควบคุมเพลิงได้อย่างรวดเร็ว ลดเวลาที่ต้องหยุดชะงัก (Downtime) ทำให้ธุรกิจสามารถฟื้นตัวและกลับมาดำเนินการต่อได้อย่างรวดเร็ว
2. ด้านการเงินและต้นทุน (Financial & Cost Benefits)
- ประหยัดค่าเบี้ยประกันภัย (Premium Reduction): บริษัทประกันภัยมักลดค่าเบี้ยประกันอัคคีภัยลงอย่างมีนัยสำคัญให้กับองค์กรที่มีระบบบริหารความเสี่ยงและการป้องกันเพลิงไหม้ที่ได้มาตรฐาน
- ลดค่าใช้จ่ายแฝงจากการเกิดเหตุ: หลีกเลี่ยงค่าใช้จ่ายมหาศาลที่ตามมาหลังเกิดเพลิงไหม้ เช่น ค่าซ่อมแซม ค่าชดเชยเยียวยาผู้เสียหาย และค่าปรับทางกฎหมาย
3. ด้านกฎหมายและการปฏิบัติตามข้อกำหนด (Compliance & Legal Benefits)
- ปฏิบัติตามกฎหมายอย่างครบถ้วน: ช่วยให้องค์กรปฏิบัติตามกฎหมายควบคุมอาคาร และกฎหมายความปลอดภัย อาชีวอนามัย และสภาพแวดล้อมในการทำงาน ของกระทรวงแรงงาน (เช่น การซ้อมหนีไฟประจำปี การตรวจระบบไฟฟ้า)
- ลดความเสี่ยงทางกฎหมาย: บรรเทาความรับผิดชอบทางแพ่งและอาญาของผู้บริหารและเจ้าของกิจการ หากพิสูจน์ได้ว่าองค์กรมีมาตรการป้องกันและบริหารความเสี่ยงอย่างรัดกุมแล้ว
4. ด้านภาพลักษณ์และความเชื่อมั่น (Reputation & Confidence)
- สร้างความมั่นใจให้ผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย: เพิ่มความเชื่อมั่นให้กับพนักงาน ลูกค้า คู่ค้า และนักลงทุน ว่าทำงานหรือทำธุรกิจในสถานที่ที่มีความปลอดภัยสูง
- ส่งเสริมวัฒนธรรมความปลอดภัย (Safety Culture): กระตุ้นให้พนักงานเกิดความตระหนักรู้และร่วมมือกันสอดส่องดูแลจุดเสี่ยงต่างๆ ในการทำงานร่วมกัน
การบริหารความเสี่ยงและการป้องกันเพลิงไหม้ไม่ใช่กิจกรรมที่ทำเพียงครั้งเดียว แต่เป็นกระบวนการที่ต้องทำอย่างต่อเนื่อง
โดยสามารถแบ่งช่วงเวลาที่ “ควรทำ” ออกเป็น 4 ช่วงเวลาหลัก ดังนี้
1. ก่อนเกิดเหตุ: ทำทันทีและทำเป็นประจำ (Proactive / Routine)
เป็นช่วงเวลาที่สำคัญที่สุดในการป้องกัน ไม่ควรรอให้เกิดสัญญาณเตือนภัย
- ทำทันที: การประเมินความเสี่ยงขั้นต้น (Risk Assessment) และจัดทำแผนเผชิญเหตุฉุกเฉินสำหรับองค์กรหรืออาคารที่ยังไม่มี
- ทุกวัน / ทุกสัปดาห์: สังเกตและจัดระเบียบพื้นที่ เช่น จัดเก็บสารไวไฟให้เข้าที่ ไม่วางสิ่งของกีดขวางทางหนีไฟ ตรวจดูว่าปลั๊กไฟพ่วงไม่มีการเสียบซ้อนกันจนแน่น
- ทุกเดือน: ตรวจสอบสภาพทางกายภาพของถังดับเพลิง (ดูเกจวัดความดัน สายฉีด และสลักล็อก) และทดสอบระบบสัญญาณแจ้งเหตุเพลิงไหม้ (Fire Alarm System)
- ทุก 6 เดือน – 1 ปี:
- จัดการฝึกซ้อมดับเพลิงและซ้อมอพยพหนีไฟอย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง (ตามที่กฎหมายกำหนด)
- เชิญวิศวกรไฟฟ้าเข้ามาตรวจสอบและเซ็นรับรองระบบไฟฟ้าประจำปี
2. เมื่อมีการเปลี่ยนแปลงภายในองค์กร (Trigger Events)
ต้องทบทวนและปรับปรุงมาตรการบริหารความเสี่ยงทันทีเมื่อเกิดเหตุการณ์เหล่านี้:
- เมื่อมีการต่อเติมหรือปรับปรุงอาคาร (Renovation): ซึ่งอาจส่งผลต่อเส้นทางหนีไฟเดิม หรือมีการกั้นห้องที่บดบังหัวสปริงเกอร์ดับเพลิง
- เมื่อมีการเปลี่ยนกระบวนการผลิตหรือย้ายเครื่องจักร: เช่น มีการนำสารเคมีชนิดใหม่เข้ามาใช้ หรือมีการเพิ่มเครื่องจักรที่กินกำลังไฟสูง
- เมื่อมีการรับพนักงานใหม่จำนวนมาก: ต้องจัดปฐมนิเทศชี้แจงเส้นทางหนีไฟและจุดรวมพลทันที
3. ขณะเกิดเหตุเพลิงไหม้ (Reactive / Emergency)
เมื่อเกิดเหตุขึ้นแล้ว สิ่งที่ต้องทำทันทีตามแผนความเสี่ยงคือ:
- เสี้ยววินาทีแรก: กดสัญญาณแจ้งเหตุเพลิงไหม้ (Manual Call Point) เพื่อเตือนทุกคนในอาคาร
- ภายใน 2-3 นาทีแรก: หากเป็นเพลิงไหม้ขั้นต้น (จุดเล็กๆ) ให้ผู้ที่ผ่านการฝึกอบรมใช้ถังดับเพลิงเข้าควบคุมทันที หากคุมไม่ได้ภายใน 3 นาที ให้สละพื้นที่และอพยพตามเส้นทางหนีไฟไปยังจุดรวมพลทันที
4. หลังเกิดเหตุเพลิงไหม้ (Post-Incident)
- ทำทันทีหลังเพลิงสงบ: ประเมินความเสียหาย ตรวจสอบหาสาเหตุที่แท้จริง (Root Cause Analysis) และทบทวนว่าระบบป้องกันไฟที่มีอยู่ทำงานได้เต็มประสิทธิภาพหรือไม่ เพื่อนำข้อมูลมาอุดรอยรั่วและปรับปรุงแผนบริหารความเสี่ยงไม่ให้เกิดซ้ำสอ
