ทั้ง 3 ขั้นตอนเป็นกระบวนการสำคัญในการจัดการบรรยากาศภายในถังสินค้าเพื่อป้องกันการระเบิดและการติดไฟ
โดยมีรายละเอียดการทำงานเรียงตามลำดับดังนี้
1.Inerting (การทำให้อิ่มตัวด้วยก๊าซเฉื่อย)
คือ การเติม Inert Gas (ก๊าซเฉื่อย เช่น ไนโตรเจน) เข้าไปในถังสินค้า เพื่อลดปริมาณออกซิเจน (O₂) ให้ต่ำกว่าระดับที่สามารถจุดติดไฟได้ (ปกติจะควบคุมให้ต่ำกว่า 5-8%) เพื่อป้องกันไม่ให้เกิดการระเบิดเมื่อมีไอระเบิดของสารเคมีหรือน้ำมันผสมอยู่
2.Purging (การไล่แก๊สเรือนกระจก/ไอระเหย)
คือ กระบวนการที่เกิดขึ้นต่อจาก Inerting โดยการเติมก๊าซเฉื่อยเข้าไปไล่ไอระเหยของสารไฮโดรคาร์บอน (Hydrocarbon Vapors) หรือแก๊สของสินค้าเดิมที่ค้างอยู่ในถังให้ออกไป เพื่อลดความเข้มข้นของสารไวไฟลงจนอยู่ในระดับที่ปลอดภัย ก่อนที่จะเริ่มขั้นตอนถัดไป
3.Gas Freeing (การทำให้ปลอดแก๊สพิษและแก๊สไวไฟ)
คือ ขั้นตอนสุดท้าย โดยการเป่าอากาศบริสุทธิ์ (Fresh Air) เข้าไปในถังสินค้า เพื่อไล่ก๊าซเฉื่อยและไอสารเคมีที่หลงเหลืออยู่ทั้งหมดออกไป จนทำให้สภาพอากาศในถังกลับคืนสู่สภาวะปกติ (มีออกซิเจน 21%) เพื่อให้เจ้าหน้าที่หรือคนงานสามารถลงไปปฏิบัติงาน ตรวจสอบ หรือล้างถังได้อย่างปลอดภัยโดยไม่ต้องกลัวการขาดอากาศหายใจหรือการระเบิด
กระบวนการทั้ง 3 ขั้นตอนนี้จะถูกนำมาใช้ใน 3 สถานการณ์หลัก คือบนเรือขนส่งน้ำมัน สารเคมี หรือแก๊สธรรมชาติ (LNG/LPG) เพื่อความปลอดภัยสูงสุดในการปฏิบัติงาน
1. เมื่อต้องการ”เปลี่ยนประเภทสินค้า” (Cargo Changeover)
เมื่อเรือส่งสินค้าเก่าหมดแล้ว และต้องเตรียมรับสินค้าใหม่ประเภทอื่นในเที่ยวเรือถัดไป
- ตัวอย่าง: เพิ่งส่งน้ำมันดิบเสร็จ แต่เที่ยวต่อไปต้องบรรจุน้ำมันเบนซิน หรือสารเคมีคนละชนิด
- วิธีใช้: ต้องทำการ Inerting และ Purging เพื่อไล่ไอระเหยสินค้าเก่าออก จากนั้นทำ Gas Freeing เพื่อให้คนลงไปล้างทำความสะอาดถัง ตรวจสภาพ และเตรียมรับสินค้าใหม่โดยไม่มีการปนเปื้อน
2. เมื่อต้องมีการ”ซ่อมบำรุงหรือเข้าอู่แห้ง” (Maintenance / Dry Docking)
เมื่อถึงกำหนดที่ตัวเรือหรือถังสินค้าต้องได้รับการตรวจสภาพ ซ่อมแซม หรือมีการเชื่อมตัดเหล็ก (Hot Work)
- ตัวอย่าง: มีรอยร้าวในถังสินค้า หรือต้องเปลี่ยนวาล์วภายในถัง
- วิธีใช้: ถังสินค้าต้องผ่านกระบวนการทำ Gas Freeing จนกระทั่งค่าออกซิเจนอยู่ที่ 21% และระดับแก๊สไวไฟเป็น 0% (Lower Flammable Limit – LFL เป็น 0) เพื่อให้ปลอดภัยต่อชีวิตของคนงานที่จะลงไป และป้องกันไม่ให้ประกายไฟจากการเชื่อมไปทำให้เกิดการระเบิด
3. ก่อนและหลัง”การโหลดสินค้า” (Before & After Cargo Operations)
เป็นขั้นตอนมาตรฐานในการเดินเรือปกติเพื่อรักษาความปลอดภัยในระหว่างการเดินทาง
- ก่อนโหลดสินค้า (Before Loading): ถังสินค้าที่ว่างเปล่าจะต้องถูก Inerting (อัดก๊าซเฉื่อย) ไว้ล่วงหน้า เพื่อให้มั่นใจว่าเมื่อเติมสารเคมีหรือน้ำมันไวไฟลงไป ในถังจะไม่มีออกซิเจนเพียงพอที่จะทำให้เกิดไฟไหม้
- หลังขนถ่ายสินค้าเสร็จ (After Discharging): เมื่อสูบสินค้าออกหมดแล้ว จะเหลือไอระเหยที่ไวไฟและอันตรายตกค้างอยู่ จึงต้องทำการ Inerting หรือ Purging ทันที เพื่อปรับสภาพบรรยากาศในถังให้อยู่ในเขตที่ปลอดภัย (Safe Zone) ตลอดการตีเรือเปล่ากลับ
สรุปภาพรวมการไหลของขั้นตอน (Flow) ที่มักใช้บ่อยๆ
- เมื่อจะส่งอู่/ให้คนลงไปทำงาน: สินค้าหมด → Inerting → Purging → Gas Freeing → คนลงไปทำงานได้อย่างปลอดภัย
- เมื่อจะรับสินค้าใหม่ (จากถังเปล่าที่มีอากาศ): ถังมีอากาศบริสุทธิ์ → Inerting (ไล่ออกซิเจนออก) → Purgingด้วยไอสินค้า (ถ้าจำเป็น) → โหลดสินค้าได้อย่างปลอดภัย
การปฏิบัติงานในขั้นตอน Inerting, Purging และ Gas Freeing ถือเป็นงานที่มีความเสี่ยงสูงมากในเรือบรรทุกน้ำมันและสารเคมี ข้อควรระวังและอันตรายที่ต้องควบคุมในแต่ละขั้นตอนมีดังนี้
1. ข้อควรระวังในการทำ Inerting (การอัดก๊าซเฉื่อย)
ขั้นตอนเน้นการลดปริมาณออกซิเจนเพื่อป้องกันการระเบิด
- ระวังแรงดันในถังเกิน (Overpressure) หรือเป็นสุญญากาศ (Underpressure): การอัดก๊าซเฉื่อยต้องควบคุมอัตราการไหลและแรงดันให้ดี หากระบบระบายอากาศ (P/V Valve) ทำงานผิดพลาด ถังสินค้าอาจบวมหรือยุบตัวจนโครงสร้างเสียหายได้
- ตรวจสอบคุณภาพของก๊าซเฉื่อย (IG Quality): ต้องมั่นใจว่าก๊าซเฉื่อยที่ผลิตจากเครื่อง (IG Generator) หรือจากหม้อต้ม (Boiler Flue Gas) มีปริมาณออกซิเจนต่ำกว่า 5% เสมอ และต้องผ่านการล้าง/ลดอุณหภูมิ (Scrubber) จนแห้งและเย็น หากก๊าซร้อนเกินไปอาจทำให้สารเคมีในถังทำปฏิกิริยาได้
- อันตรายจากการรั่วไหล: ก๊าซเฉื่อยไม่มีสี ไม่มีกลิ่น หากรั่วไหลออกมาระหว่างทางบนดาดฟ้าเรือ อาจทำให้ลูกเรือที่เดินผ่านหมดสติและเสียชีวิตจากการขาดออกซิเจนได้อย่างรวดเร็ว (Asphyxiation)
2. ข้อควรระวังในการทำ Purging (การไล่ไอระเหยไวไฟ)
ขั้นตอนนี้นำมาใช้เพื่อลดระดับแก๊สพิษ/แก๊สไวไฟ โดยบรรยากาศในถังยังมีออกซิเจนต่ำอยู่
- ห้ามใช้อากาศบริสุทธิ์เด็ดขาด: ต้องใช้ก๊าซเฉื่อย (Inert Gas หรือ Nitrogen) ในการดันไอไฮโดรคาร์บอนออกเท่านั้น หากเผลอใช้ลม/อากาศ (Air) ดันเข้าไป จะทำให้เกิดการผสมกันระหว่าง ออกซิเจน + แก๊สไวไฟ + ประกายไฟ (เช่น ไฟฟ้าสถิต) ซึ่งจะทำให้ ถังระเบิดทันที
- ควบคุมทิศทางการระบายแก๊ส (Gas Venting): ไอแก๊สที่ถูกดันออกจากถังมักจะมีความเข้มข้นสูงมากและติดไฟง่าย ต้องระบายออกทางเสาระบายแก๊ส (Vent Mast) ในระดับสูง และต้องคอยดูทิศทางลมไม่ให้แก๊สเหล่านั้นม้วนต่ำลงมาบนดาดฟ้าเรือหรือเข้าสู่ห้องพัก (Accommodation)
- ระวังไฟฟ้าสถิต (Static Electricity): การส่งก๊าซเฉื่อยด้วยความเร็วสูงเกินไปอาจสร้างไฟฟ้าสถิตได้ จึงต้องจำกัดความเร็วในการไหล (Flow rate) ในช่วงแรก และต้องมั่นใจว่าอุปกรณ์ทุกชิ้นมีการต่อสายดิน (Grounding) อย่างสมบูรณ์
4.ข้อควรระวังในการทำ Gas Freeing (การทำให้ปลอดแก๊ส)
ขั้นตอนการเป่าอากาศเพื่อให้คนลงไปทำงาน จึงต้องระวังเรื่องความปลอดภัยต่อชีวิตมากที่สุด
- จุดเปลี่ยนผ่านที่อันตรายที่สุด (Flammable Range): ในช่วงแรกที่เป่าอากาศบริสุทธิ์เข้าไป ในถังจะมีทั้งแก๊สไวไฟเดิมและออกซิเจนใหม่ ซึ่งบรรยากาศในถังจะต้องวิ่งผ่าน “ช่วงที่ติดไฟได้” (Flammable Range) เสมอ ดังนั้น ต้องไม่มีแหล่งจุดติดไฟใดๆ บนดาดฟ้าเด็ดขาด (เช่น ห้ามใช้เครื่องมือที่เกิดประกายไฟ, ห้ามสูบบุหรี่, ต้องใช้พัดลมขับเคลื่อนด้วยลมหรือน้ำที่ป้องกันการสปาร์ก)
- การวัดค่าแก๊สที่หลอกตา (Pocket Gas): แก๊สบางชนิดหนักกว่าอากาศและจะจมอยู่ตามก้นถัง ใต้โครงถัง (Bottom structures) หรือตามมุมอับ การวัดค่าแก๊สจากด้านบนอาจได้ค่าที่ปลอดภัย แต่ข้างล่างยังเป็นอันตรายอยู่ จึงต้องทำการสุ่มวัดในหลายๆ ระดับความลึก (Top, Middle, Bottom)
- กฎการเข้าพื้นที่อับอากาศ (Enclosed Space Entry): ถึงแม้จะทำ Gas Freeing จนค่าแก๊สผ่านเกณฑ์แล้ว ก่อนที่คนจะลงไปในถัง จะต้องทำการวัดค่าซ้ำและออกใบอนุญาต (Permit to Work) ทุกครั้ง โดยค่ามาตรฐานที่ปลอดภัยคือ:
- Oxygen (O₂): ต้องอยู่ที่ 21%
- Flammable Gas (LFL/LEL): ต้องเป็น 0% (หรือต่ำกว่า 1% LFL)
- Toxic Gas (แก๊สพิษเช่น H₂S, เบนซีน): ต้องต่ำกว่าค่ามาตรฐานที่กฎหมายกำหนด (เช่น H₂S < 5 ppm)
